را به گام پيموده و مساحت بناهاى بسيارى را به ارش اندازه‌گيرى كرده است . سطرى چند از نوشتهء حكيم را مطالعه مىكنيم : « و از « آمد » تا « ميافارقين » نه فرسنگ است . ششم روز از دىماه قديم به شهر « آمد » رسيديم . بنياد شهر بر سنگى يك لخت نهاده و طول شهر به مساحت دو هزار گام باشد . و عرض همچندين . و گرد او سورى كشيده است از سنگ سياه كه خشتها بريده است از صد منى تا يك هزار منى و پيش روى اين سنگ چنان بر يك ديگر پيوسته است كه هيچ گل و گچ در ميان آن نيست . و بالاى ديوار بيست ارش « 5 » ارتفاع دارد و پهناى ديوار ده ارش به هر صد گز برجى ساخته كه نيمه دايرهء آن هشتاد گز باشد و كنگره او هم از اين سنگ است » . « 6 » و حكيم در جاى ديگر گويد : « و شهر را مساحت كردم درازى ، دو هزار ارش بود و پهنا پانصد ارش » « 7 » . و يا حكيم در موارد ديگر گويد : « در كعبه درى است از چوب ساج ، به دو مصراع و بالاى در شش ارش و نيم است و پهناى هر مصراع يك گز و سه چهار يك چنان كه هر دو مصراع سه گز و نيم باشد » « 8 » . صفاء السلطنه نيز اين مهم را از نظر دور نمىدارد و به شيوهء ناصر خسرو به هركجا مىرود و هر شهر و دهى يا كاروانسراى و امام‌زاده و مسجدى را در خور معرفى مىيابد به معرفى آن مىپردازد . امّا دقت نظر و حوصلهء عمل بدان‌گونه‌اى كه در ناصر خسرو ديده مىشود در سرتاسر كتاب او ديده نمىشود . به جاست كه براى روشن شدن اين نكات نمونه‌اى چند از كار صفاء السلطنه را نيز در زير بياوريم . « روز پنجشنبه بيست و سوم ميرزا زين العابدين خان پسر مرحوم ميرزا محمد عليخان وزير دول خارجه و محمد رضا خان پسر عماد الملك به منزل بنده آمدند ، به تماشاى باغ و عمارت عماد الملك دعوت نمودند الحق در صفحات خراسان نهايت امتياز و عظمت دارد يك شهر است در يك خانه « 9 » » . نمونهء ديگرى كه در نقل از گفتهء ديگران در كتاب خود آورده به قرار زير است : « چهارشنبه ششم منزل خزانق است كه در اصل خورنق معرب خورد نگاه ( ! ! ) بوده ده فرسخ راه و غالبا كوه كتل و سنگلاخ است . مىگويند اين قلعه را قبل از بناى يزد به چندين سال بهرام گبر كه ظاهرا يكى از عظماى مجوس بوده است احداث نموده و مسكن مجوسيين بوده است ، تپه گلى هم

--> ( 5 ) - ارش : واحد اندازه‌گيرى طول ، باز ، ذراع ، فاصله از آرنج تا سر انگشتان يا از سر انگشتان ميانين تا مرفق . حواشى سفرنامهء ناصر خسرو به كوشش دكتر محمد دبير سياقى ص 304 . ( 6 ) - سفرنامهء ناصر خسرو به كوشش دكتر محمد دبير سياقى ( چاپ اول 1354 ) ص 13 . ( 7 ) - همان كتاب ص 250 . ( 8 ) - همان كتاب ص 130 . ( 9 ) - همين كتاب ص 41 - 40 ( نسخهء خطى ص 21 ) .